طراحی سایت
يكشنبه 7 جوزا 1396.
امروز
الأحد 3 رمضان 1438.
برابر با
May 28 2017.
و

فصلنامه روزگار

ورود به سایت

چکیده
ماه مبارک رمضان، ماه وزیدن نفحات الهی و گشوده شدن درهای رحمت و مغفرت خداوندی است که در هر سال با فرارسیدن آن، جان تازه‌ای در کالبد وجود بندگان و عابدان می‌دمد. حضرت حق در این ماه با فراخوانی بندگان خویش بر خوان گسترده‌اش، هیچ لطف و عنایتی را از آنان دریغ نفرموده و تمام برکات را در دسترس آنان قرار داده است. در این ماه مبارک، درهای بهشت باز و درهای جهنم بسته و شیاطین در زنجیر است که این همه الطاف زمینه التفات و توجه بندگان را به ذات اقدس الهی فراهم و جان تشنه آنان را مهیای دریافت پیام‌های هدایت و سعادت خواهد نمود.
این نوشتار با تکیه به آیات، روایات و سیره معصومین(ع)، اهمیّت ماه یزدان را با محوریت، فرازهای خطبه شعبانیه و روایاتی از سفیر آسمانی و نیز عوامل کسب فیض در ماه یزدان، به خصوص بزرگ داشت شب قدر و ویژگی‌ها و تکالیف عابدان در آن را، برای ره روان کویی دوست تبیین نماید.
کلید واژه‌ها: ماه غفران، عوامل، کسب فیض و شب قدر.
مقدمه
«ایّهَا النّاسُ قَد اَقبَلَ اِلَیکُم شَهرُ اللهِ بِالبَرَکَةِ و اَلرَّحمَةِ و اَلمَغفِرة...»
این اطلاعیه‌ای است مهم و پر فایده که سفیر آسمانی در گوش جان‌ها زمزمه می‌کند و خبر آمدن ماه خدا، موسم کسب رضا و همجواری بهترین خلق الله را با صوتی رسا و ندایی دلنواز اعلام می‌کند.
کنگره رمضان به پا می‌شود و مهمانان لایق و شایسته لقای حضرت دوست، بر خوان گسترده ربّ کریم، قادر متعال و نوّاب رحیم خویش حلقه می‌زنند.
ما لختی در حال خویش بیندیشیم! آیا بر سر این سفره ما را نیز مکانی هست؟ اگر نه، که خدا نکند چنین باشد! باید گفت:
«اَلوَیلُ لِلفاسِقینَ کَیفَ یَخذُلُهُم اللهُ وَ یَکِلُهُم اِلی شَیاطینِهِم»
و چنانچه آری، که امید همگان نیز آن است که از این محفل الهی بی‌نصیب نباشند، حق است که خوشی کنی؛ زیرا «طُوبی لِلمُطیعینَ کَیفَ یُکرِمُهُمُ اللهُ وَ مَلائکَتُهُ».
حکمت بالغه آن علیم حکیم، خوبان خلق را بر ضیافتی فرا خوانده است؛ شایسته است که بر این فرصت پیشی گیریم، چون «انَّ للهِ فِی اَیّامِ دَهرِکُم نَفَحاتٍ اَلا فَتَرَصَّدُوا لها»
سفره رنگین رمضان و اطعمه و اشربه متنوعش، راستی که خیره‌کننده است. در این سفره، ظروف دنیایی مخصوص طعام و شراب جسمها، پر از خالی است و جام‌های بلورین غذای روح، لبریز و سرریز از جنس عالی است.
ما در این نوشتار برآنیم: نخست در وادی فضیلت و نورانیت این ماه یزدان، نظر افکنده و سپس عوامل بهره گرفتن از این سفره نورانی و بهت‌آور، را مورد تحلیل قرار دهیم.
الف ـ اهمیّت ماه غفران
در این زمینه حق آن است که به سمت و سوی کلام نور و مفسر واقعی حقایق و ارزش‌ها یعنی وجود مقدس نبی مکرم اسلام(ص) رو کنیم.
1 ـ فرازهایی از خطبه شعبانیه
مرحوم مجلسی در «زاد المعاد» فرموده‌اند: حضرت رضا(ع) روایت کرده است که حضرت رسول(ص) در آخر ماه شعبان، خطبه‌ای خواند و فرمود:
«اَیّها النّاس! اِنَّهُ قَد اَقبَلَ اِلَیکُم شَهرُ الله بالبَرَکَةِ و الرَّحمَةِ وَ المَغفِرَة ؛ ای مردم به زودی ماه مخصوص الهی به برکت، رحمت و آمرزش، به شما روی خواهد نمود».
الف ـ بهترین ماه¬ها
«شَهرٌ هُوَ عِندَ اللهِ اَفضَلُ الشّْهْورِ و اَیّامُهُ اَفضَلُ الایّامِ و لَیالِیهِ اَفضَلُ الَّیالی و ساعاتُهُ اَفضَلُ السّاعاتِ؛ ماهی که نزد خدا بهترین ماه‌ها و روزهای آن بهترین روزها و شب‌ها و ساعات آن بهترین ساعت‌هاست.»
اشاره: حضرت در ابتدای خطبه، به نکته‌ای در علت برتری این ماه اشاره فرموده است که برخی از برکات این ماه عبارتند از:
1ـ ‌مشیت خدای متعال بر این قرار گرفته که در ماه رمضان بندگانش را میهمان خود کند و بدین وسیله آنها را گرامی دارد؛
2ـ به آنها، رزق و روزی و برکت دو چندان دهد؛
3ـ رحمت و لطف خاص خود را نصیب آنان کند؛
4 ـ گناهان‌شان را بیامرزد.
در روایات آمده است: وقتی شب اول ماه رمضان فرا می‌رسد، خداوند بر هر کس از آفریدگان که درخواست کند می‌آمرزد و شب بعد دو برابر آنها را و شب بعد دو برابر آنچه را که تا آن زمان آمرزیده است، تا شب آخر ماه رمضان که در آن شب دو برابر آنچه در مجموع شب‌های گذشته آمرزیده است، می‌آمرزد.
5 ـ به عبادت آنها در شب‌ها و روزهای ماه رمضان چندین برابر ماه‌های دیگر اجر و پاداش می‌دهد.
ب ـ ضیافت الهی
«هوَ شَهرٌ دُعیتُم فیهِ اِلی ضیافَةِ اللهِ و جُعِلتُم فیه مِن اَهلِ کرامَةِ اللهِ؛ و آن ماهی است که به میهمانی خدا خوانده شده و از جمله گرامی‌داشته‌شدگان خداوند محسوب شده‌اید».
اشاره: همان‌گونه که در میهمانی‌های دنیوی، امور متعددی مورد توجه مهمانان دعوت شده قرار می‌گیرد که به آنها آداب میهمانی می‌گویند، در این ضیافت الهی نیز باید به مراعات آداب آن توجه کامل نموده و از بی‌ادبی در برابر آن میزبان والا مقام احتراز نمود، اولین شرط ادب در این ضیافت بزرگ، اطاعت و فرمان‌برداری از میزبان است.
ت ـ ثواب بر اعمال و لو غیر ارادی
«اَنفاسُکُم فیهِ تَسبیحٌ و نَومُکُم فیهِ عِبادةٌ و عَمَلُکُم فیهِ مَقبُولٌ و دُعاؤُکُم فیهِ مُستجابٌ؛ نفس‌های شما در این ماه تسبیح خداوند است و خواب شما در آن عبادت، و اعمال شما مورد قبول و دعای شما مستجاب می‌باشد».
اشاره: ماه رمضان، ماهی است که حتی اعمالی چون نفس کشیدن که امری غیر اختیاری است و یا خوابیدن انسان که امری لازم و ضروری برای سلامت انسان و غیر قابل ترک است، دارای ثواب بوده و در نامه اعمال حسنه انسان ثبت می‌شود.
وقتی عمل غیر ارادی و غیر عبادی، عبادت شمرده شود، معلوم است که عبادت‌های خالصانه چه صورتی دارد.
ج ـ ماه قرآن
«وَ مَن تَلافیهِ آیَةً من القُرآنِ کانَ لَهُ مِثلُ اَجرِ مَن خَتَمَ القُرآنَ غَیرهِ مِنَ الشُّهُورِ؛ و هر کس در این ماه آیه‌ای از قرآن تلاوت کند پاداش کسی را دارد که در ماه‌های دیگر ختم قرآن کرده است».
ح ـ بهشت و دوزخ
«اَیُّها النّاسُ! اِنَّ اَبوابَ الجِنانِ فی هذا الشَهرِ مُفَتَّحَةٌ فَأسئلوا ربَّکُم ألا یُغَلَّقَها عَنکُم و اَبواب النّیرانِ مُغَلَّقَةٌ فَاسئَلُوا رَبَّکُم الا یُفَتَّحَها عَلَیکُم و الشَّیاطینُ مَغلولَةٌ فاسئَلوا رَبَّکُم اَن لا یُسَلِّطَها عَلَیکُم؛ ای مردم! در این ماه درهای بهشت گشوده است، از خدایتان بخواهید که آنها را بر شما نبندد و درهای دوزخ بسته است، از پروردگارتان بخواهید که آنها را بر شما نگشاید و در این ماه شیاطین به بند کشیده شده‌اند از پروردگارتان بخواهید که آنهار را بر شما مسلط نسازد».
2ـ روایاتی از رسول خدا(ص) در فضیلت ماه غفران
پیامبر اسلام(ص) فرمود:
«لَو عَلِمتُمُ ما لَکُم فی رَمَضانَ لَیزدتُم الله شُکراً؛ اگر می‌دانستید ماه رمضان چه فوایدی برای شما دارد، هرچه بیشتر به شکر خداوند می‌پرداختید».
آن حضرت در جای دیگر فرموده است: «اگر بنده ویژگی‌ها و امتیازات ماه رمضان را می‌دانست، دوست می‌داشت رمضان یکسال باشد».
باز آن حضرت فرمود:
«اَوَّلُ شَهر رَمَضانَ رَحمَةٌ و وَسَطُهُ مَغفِرَةٌ و آخرُهُ عِتقٌ مِنَ النّارِ؛ اول رمضان رحمت و وسط و میانش مغفرت و پایانش آزادی از آتش جهنم است».
آن سفیر آسمانی باز فرمود: «بهشت در طول سال فقط برای حلول ماه رمضان آذین‌بندی می‌شود».
همچنین فرمود:
«مَن لَم یُغفَر فی شَهرِ رَمَضانَ فَفی أیّی شَهرٍ یُغفَرُ لَه؛ اگر کسی در ماه رمضان آمرزیده نشود، پس در چه ماهی آمرزیده خواهد شد».
عوامل کسب فیض در ماه غفران
این که چگونه از برکات و عنایات حضرت حق در این ماه نور بهره گیریم باید سراغ سیره عملی پیشوایان دین مقدس اسلام برویم، چون یکی از روش‌های مهم تربیتی که مورد تأکید اسلام بوده و اکنون مورد توجه روان‌شناسان قرار گرفته است، روش «الگویی» است؛ یعنی الگوپذیری از بزرگان در شؤون مختلف زندگی.
این روش از منظر آیین ما از چنان جایگاهی برخوردار است که خداوند رسولش را به عنوان بهترین الگو و اسوه معرفی کرده است:
«لَقَد کانَ لَکُم فی رَسولِ الله اُسوَةٌ حَسَنَةٌ»
بدینسان، ما در این بخشی از نوشتار، با الگو قرار دادن سیره عملی پیشوایان دین، مطالب را مورد تحقیق قرار خواهیم داد.
الف) شوق فرا رسیدن ماه خدا
ائمه معصومین همواره مشتاق فرا رسیدن ماه مبارک رمضان و دلباخته آن بودند.
خلف ابن ایوب عامری می‌گوید: هرگاه ماه رمضان فرا می‌رسید، رنگ پیامبر(ص) تغییر می‌کرد، بیشتر به نماز می‌ایستاد و در دعا و تضرع مشغول بود.
امام سجاد(ع) شدت عشق و علاقه خود را ثبت به این ماه، در قالب کلمه (حرص) که به معنی میل شدید است بیان فرموده است:
«السّلامُ عَلَیکَ ما کانَ اَحرصنا بِالاَمسِ عَلَیکَ و اَشَدَّ شَوقَنا غداً اِلَیکَ؛ سلام بر تو ای ماهی که نسبت به آمدن تو حریص بودیم «لحظه شماری می‌کردیم و در آینده مشتاق آمدن تو هستم».
اشتیاق آن حضرت به ماه مبارک رمضان به حدی است که خروج از ماه را مصیبت می‌داند:
«اللّهمَّ صَلِّ عَلی مُحمدٍ و آلِهِ و اجبرُ مُصیبَتنا بِشّهرِنا؛ خدایا بر محمد و آلش درود بفرست و مصیبت و اندوه از دست دادن ماه مبارک را جبران کن.
حضرات معصومین ماه مبارک را بهرین فرصت دانسته و نهایت استفاده را از آن می‌بردند.
سالکان الی الله ماه مغفرت را یک فرصت استثنایی دانسته و آن را آغاز سال خود قرار می‌دادند.
از ابن طاووس نقل شده است که فرموده است: عده‌ای اول سالشان، اول فروردین است. مثل یک نوجوان که تلاش می‌کند اول فروردین لباس نو در بر کند. یک کشاورز، اول سالش اول پاییز است که درآمد مزرعه را حساب می‌کند. تاجری که کارگاه تولیدی دارد، هم اول سالی را برای خود تعیین می‌کند. اما آنهایی که اهل سیر و سلوک هستند، اول سالشان ماه مبارک رمضان است و حساب‌ها را از ماه مبارک تا ماه مبارک بعدی بررسی می‌کند.
پس ماه رمضان، آغاز سال عبادی است؛ لذا مرحوم میرزا جواد آقا ملکی وقتی ماه رمضان شروع می‌شد، توصیه می‌کرد، نماز شکر بخوانید.
از این رو، بر سالک الی الله و عابد است که از چنان شوق و علاقه‌ای نسبت به فرا رسیدن ماه مبارک و برنامه‌های انسان‌ساز آن برخوردار باشد که انگار لحظاتی وصل به بهترین محبوب فرا می‌رسد که اگر او با این نگاه به استقبال ماه مغفرت رود بدون شک بهره‌ای کامل را از برکات آن، از آن خویش خواهد نمود.
ب) کسب آمادگی
ورود در هر مهمانی، مقدماتی را در پی دارد، از جمله‌ی آنها نظافت بدن و آرایش ظاهری است، به خصوص اگر میزبان از شخصیت والای برخوردار باشد، ایجاد این مقدمات از اهمیّت ویژه‌ای برخوردار می‌گردد.
از آنجا که بندگان در ماه مبارک رمضان به ضیافت معنوی دعوت شده‌اند و میزبان هم، قدرتی است که خالق همه موجودات و عالم هستی است، تهیه مقدمات معنوی، همانند نظافت و آرایش روح به تناسب این ضیافت، از بدیهیاتی است که بدان عقل سالم حاکم است.
چنانچه رسول خدا(ص) هرگاه هلال ماه رمضان را، رؤیت می‌فرمود، رو به قبله می‌ایستاد، ضمن درخواست‌های از خداوند می‌فرمود:
«اَللّهمَّ سَلِّمنا لِشَهرِ رَمَضانَ و سَلِّمهُ لَنا و تَسَلَّمهُ مِنّا حتّی یَنقَضَ شَهرُ رَمَضانَ و قَد غَفَرتَ لَنا؛ خدایا! ما را برای ماه رمضان و این ماه را برای ما سالم گردان، تا ماه رمضان تمام گردد، در حالی که ما را آمرزیده‌ای».
بنابراین، یکی از عوامل کسب فیض از ماه مبارک رمضان، آرایش روح از پلیدی‌ها و رذایل اخلاقی است که با وجود، رذایل و زشتی‌ها در وجود انسان، آن ارزش‌های رمضانی مسیر نخواهد شد.
ج) دعا و نیایش
یکی از عوامل کسب فیض در ماه مبارک رمضان، دعا، نیایش و تضرع به مساحت قدس الهی است.
اهمّیّت این موضوع از ورود دعاهای گوناگون، در شرایط، حالات و زمان‌های مختلف به خوبی دانسته می‌گردد؛ مانند: دعای افطار، دعای سحر، دعای ابو حمزه ثمالی و دعای وداع و غیره.
سیره معصومین این بود که با دعا به استقبال ماه مبارک می‌رفتند و با دعا آن را وداع می‌گفتند.
پیامبر اسلام(ص) می‌فرماید: «ماه رمضان ماه خداوند تبارک و تعالی است. در این ماه تکبیر، ثنا، ستایش و تسبیح بسیار بگوید که این ماه بهار فقراست».
باز آن حضرت فرمود: «لا تُرَدُّ دَعوَةُ الصّائِمِ؛ خواسته روزدار، رد نمی‌شود».
امام علی(ع) می‌فرماید:
«عَلَیکُم فی شَهرِ رَمَضانَ بِکَثرةِ الاِستِغفار و الدُّعاء فَاَمّا الدّعاءُ فَیُدفَعُ عَنکُم بِهِ البَلاءُ و اَما الاِستِغفارُ فَتُمحی بِهِ ذُنوبُکُم؛ در ماه رمضان بر شما باد به زیاد استغفار کردن و دعا خواندن که دعا، بلا را از شما دفع می‌کند و استغفار، گناهان‌تان را محو می‌سازد».
امام کاظم(ع)می‌فرماید:
«دَعوَةُ الصّائِمِ یُستَجابُ عِندَ اِفطارِهِ؛ دعای روزه‌دار هنگام افطار، مستجاب می‌شود».
ک) شب‌زنده‌داری
یکی از سیره‌های عملی، معصومین(ع) و بزرگان ما، شب زنده‌داری و پرداختن به نیایش در سحرهای ماه مبارک رمضان است که دعای پر رمز و راز «سحر» از امام باقر(ع) و دعای عارفانه ابوحمزه ثمالی از امام سجاد(ع) گواهی بر مدعاست.
امام باقر(ع) درباره اهمیّت دعای سحر می‌فرماید: «اگر مردم عظمت این دعا را در نزد خدا بداند و از اجابت سریع آن آگاه باشند؛ خود را برای آن به کشتن می‌دهند، گرچه با شمشیر باشد».
علمای ربانی نیز به پیروی از معصومین(ع) شب‌ها و سحرهای ماه مبارک رمضان را غنیمت شمرده و آن را با عبادت و نیایش سپری می‌کردند.
مرحوم آیت الله سید محمد باقر درچه‌ای استاد آیت الله بروجردی، در قنوت نماز شب خود دعای ابو حمزه ثمالی را ایستاده می‌خواندند.
یکی از برنامه‌های عبادی امام خمینی در ماه رمضان در نجف این بوده که ایشان شب تا صبح نماز و دعا می‌خواند و بعد از نماز صبح مقداری استراحت و بعد، صبح زود برای کارهایشان آماده بودند.
علامه طباطبایی نیز شبهای ماه مبارک رمضان را، تا صبح بیدار بود. مقداری مطالعه می‌کرد و بقیه را به دعا، قرائت قرآن، نماز و اذکار مشغول بود.
هـ) تلاوت قرآن
یکی از اعمال مهمی که در سیره عملی پیشوایان دین جلوه‌گری می‌نماید، قرائت قرآن در ماه مبارک رمضان است.
امام باقر(ع) فرمود:
«لِکُلّ شیءٍ رَبیعٌ و ربیعُ القُرآنِ شّهرُ رَمَضان؛ برای هر چیزی بهاری است و بهار قرآن ماه رمضان است».
در مکتب ما قرائت قرآن در ماه رمضان از چنان جایگاهی برخوردار است که امام رضا(ع)فرمود:
«من قَرَأَ فی شَهرِ رَمَضانَ آیَةً مِن کِتابِ اللهِ کانَ کَمَن خَتَمَ القُرآنَ فی غَیرِهِ مِنَ الشُّهورَ؛ کسی یک آیه‌ای از قرآن را در ماه رمضان قرائت کند، مانند کسی است که تمام قرآن را در غیر رمضان از ماه‌های دیگر ختم کند».
«علی بن مغیره» می‌گوید: خدمت حضرت موسی بن جعفر رسیدم و عرضه داشتم: پدرم از جدت در مورد ختم قرآن در هر شب سؤال نمود آن حضرت جواب داد: در ماه رمضان، به هر اندازه که می‌توانی انجام بده! از آن پس، پدرم در ماه رمضان، چهل مرتبه ختم قرآن می‌نمود، من هم بعد از پدرم چنین می‌کنم؛ گاهی زیادتر و گاهی کمتر؛ بستگی به کار و حوصله‌ام دارد. وقتی روز [عید] فطر می‌شود، برای رسول خدا)ص) یک ختم، برای فاطمه (علیها السلام) یک ختم و برای هر کدام از ائمه یک ختم و برای شما هم یک ختم قرآن می‌کنم، پاداش من چیست؟
حضرت فرمود: پاداش تو این است که در روز قیامت با آنان خواهی بود. گفتم: الله اکبر! آیا چنین خواهد شد؟ سه بار فرمود: بلی.
خداوند در این ماه، نعمتی را به نام قرآن به انسان‌ها، هدیه کرده است «شَهرُ رَمَضانَ الّذی اُنزِلَ فیهِ القُرآنُ» و عظمت این ماه، به نزول قرآن است؛ بدینسان شایسته است که در این ایام نورانی از قرآن استفاده شایانی به عمل آید، چنان که علما و بزرگان ما در این راستا از دیگران پیش‌قدم بودند.
امام خمینی وقتی در نجف بود، در ماه رمضان هر روز ده جزء قرآن می‌خواند، یعنی هر سه روز، یک مرتبه قرآن ختم می‌کرد.
و) همدردی با نیازمندان
همدردی با فقرا و نیازمندان از طریق صدقه و انفاق، یکی دیگر از عوامل کسب فیض در ماه مبارک رمضان بوده و در این راستا، در سیره عملیه معصومین از خودنمایی خاصی برخوردار است.
ابن عباس می‌گوید: «بخشنده‌ترین افراد، رسول خداود و آن حضرت، بیشترین جود و کرم را در ماه رمضان داشت».
باز ابن عباس می‌گوید: ماه رمضان که فرا می‌رسید؛ رسول خدا (ع) هر اسیری را آزاد می‌کرد و به هر فقیر و نیازمندی کمک می‌کرد.
طبق روایتی، هرگاه ماه رمضان می‌رسید، امام سجاد(ع) در هر روز، درهمی صدقه می‌داد و می‌فرمود: امیدوارم که شب قدر را دریابم و از آن بهره گیرم.
امام رضا(ع)فرمود:
«عِلَّةُ الصُّومِ لِعِرفانِ مَسِّ الجُوعِ وَ العَطَشِ؛ علت روزه گرفتن آن است که گرسنگی و تشنگی شناخته شود و احساس گردد».
ز) بزرگداشت شب قدر
از عوامل بزرگ دیگری کسب فیض در ماه مبارک رمضان، بزرگداشت شب قدر است؛ چون این شب از منظر آموزه‌های دینی و مذهبی ما دارای اهمیّت و برکات ویژه‌ای است، لذا در اینجا برآنیم که اهم نکات در این زمینه را از نظر بگذرانیم.
معنا و مفهوم شب قدر
«قدر» در لغت به معنای اندازه و اندازه‌گیری است. در اصطلاح عبارت است از: ویژگی هستی و و وجود هر چیز و چگونگی آفرینش آن. به عبارت دیگر، اندازه و محدوده وجود هر چیز «قدر» نام دارد.
از مجموع آیات و روایات به دست می‌آید که «شب قدر» از آن جهت «قدر» نامیده شده که خداوند متعال حوادث یک سال آینده را، از قبیل: زندگی، مرگ، روزی، سعادت، شقاوت و غیره، از آن شب تا شب قدر آینده، در شب قدر مقدر می‌کند؛ چنانچه آیه سوم از سوره مبارکه دخان بر همین معنا دلالت دارد:
«فیها یُفرَقُ کُلُّ اَمرٍ حَکیم ؛ در آن شب (لیله مبارکه قدر) هر امری براساس حکمت (الهی) تدبیر و جدا می‌گردد».
اهمیّت و فضیلت شب قدر
بر پایه باورهای دینی ما، در شب قدر یک نهضت روحانی در تمام آسمان‌ها و زمین، در میان ملائکه و انسان‌ها برقرار بوده و شب احیای قوانین الهی و شب ارتباط اهل زمین، با اهل آسمان‌ها می‌باشد.
در این شب یک رابطه خاصی بین خالق و مخلوق برقرار است که در تمام مدت سال نیست و نخواهد بود؛ زیرا مؤمنان و عابدان، با احیای این شب، راه هزار ماهه را به سوی عالم ملکوت طی می‌کند.
ماه رمضان، فضیلتش از نظر معنوی، نسبت به ماه‌های دیگر بیشتر است؛ چون عبادت در این ماه ثوابش چند برابر عبادت در ماه‌های دیگر است.
چنانچه طبق روایتی، رسول خدا(ص) فرمود: «نماز مستحبی در یک شب ماه رمضان ثوابش مانند نماز مستحبی هفتاد شب است در ماه‌های دیگر» و به همین نسبت است سایر عبادات و اعمال نیک.
پس ماه رمضان، بهار عبادت است. همان‌گونه که در فصل بهار، هوا معتدل می‌گردد، نباتات می‌رویند، زمین سرسبز و خرم می‌گردد، تمام موجودات و جان‌داران، تجدید حیات می‌کنند و عالم و عالمیان به وجد و سرور می‌آیند، و شادابی خاصی در عالم به ظهور می‌آید که در فصل‌های دیگر از آن‌ها خبری نیست.
ماه مبارک رمضان نیز، این‌گونه است که روزه‌دار، در این ماه، همه تمایلات ناروا را درهم کوبیده، با حالت اعتدال به سوی عالم ملکوت حرکت می‌کند که با عبادت بسیار کم، هفتاد برابر آن را بهره‌برداری می‌کند.
با توجه به عظمت ماه مبارک رمضان، باید گفت: شب قدر چشم و چراغ این ماه به حساب می‌آید؛ زیرا خداوند عبادت در این شب را بهتر از عبادت هزار ماه قرار داده است.
پس از ذکر این اجمال، اینک به تفصیل، طرقی پی بردن به اهمیّت و فضیلت شب قدر را پی می‌گیریم.
1ـ آیات
خداوند متعال در سوره مبارکه «قدر» بعد از ذکر این که ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم، برای بیان عظمت شب قدر، خطاب به رسولش می‌فرماید:
«وَ ما اَدراک ما لَیلَةٌ القَدر؛ و تو چه می‌دانی شب قدر چیست؟»
این تعبیر نشان می‌دهد که: عظمت این شب، به قدری است که حتی پیامبر با آن علم وسیع و گسترده‌اش قبل از نزول این آیات به آن واقف نبوده است.
آنگاه بلافاصله می‌فرماید:
«لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ؛ شب قدر بهتر از هزار ماه است». بهتر بودن این شب از هزار ماه به خاطر نزول قرآن و نزول برکات و رحمت الهی در آن و ارزش عبادت و احیای آن شب می‌باشد.
«تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ فيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ؛ فرشتگان و روح در آن شب به اذن پروردگارشان، برای (تقدیر) هر کاری نازل می‌شوند.»
با توجه به این که «تَنَزَّلُ» فعل مضارع است و دلالت بر استمرار دارد، روشن می‌شود که شب قدر مخصوص به زمان پیغمبر اکرم(ص) و نزول قرآن مجید نبوده، بلکه امری است مستمر و شبی است مداوم که در هر سال تکرار می‌شود.
منظور از «روح» مخلوق عظیمی است، مافوق فرشتگان که اعظم از ملائکه و جبرئیل است.
منظور از «من کل امر» این است که فرشتگان برای تقدیر و تعیین سرنوشت‌ها و آوردن هر خیر و برکتی در آن شب نازل می‌شوند و هدف از نزول آنها انجام این امور است.
«سَلامٌ هِيَ حَتّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ؛ شبی است سرشار از سلامت (و برکت و رحمت) تا طلوع سپیده».
چکیده سخن این که: شب قدر از دیدگاه و منظر قرآن شبی است که هم قرآن در آن نازل شده، هم عبادت و احیای آن معادل هزار ماهست، هم خیرات و برکات الهی در آن شب نازل می‌شود، هم رحمت خاصش شامل حال بندگان می‌گردد و هم فرشتگان و روح در آن شب نازل می‌گردند.
بنابراین، شبی است، سرتاسر سلامت و نور و رحمت از آغاز تا پایان و حتی طبق بعضی از روایات در آن شب شیطان در زنجیر است که از این نظر نیز شبی است سالم و توأم با سلامت.
2 ـ روایات
در این زمینه روایات بسیاری است که به نمونه‌هایی از آنها اشاره می‌کنیم:
پیامبر اسلام(ع) فرمود:
«انَّ اللهَ اختارَین الاَیّامِ الجُمُعةَ و مِنَ الشُّهُورِ شَهرَ رَمَضانَ و مِنَ اللَّیالی لَیلَةَ القَدرِ؛ خداوند از میان روزها جمعه‌ها را، از میان ماه‌ها ماه رمضان را و از میان شب‌ها، شب قدر را برگزید».
باز آن حضرت فرمود:
«شَهرُ رَمَضانَ سَیِّدُ الشُّهورِ، و لَیلَةُ القَدرِ سَیّدَةُ اللَّیالی؛ ماه رمضان سرور ماه‌هاست، و شب قدر، سرور شب‌هاست».
آن حضرت در جایی دیگر فرمود: موسی گفت: خدایا! نزدیکی به تو را می‌خواهم، «الهی اُریدُ قُربَکَ» فرمود: «نزدیکی به من، برای کسی است که شب قدر را بیدار بماند».
گفت: خدایا! رحمت تو را می‌خواهم، فرمود: «رحمت من، برای کسی است که در شب قدر بر بینوایان ترحم کند».
گفت: خدایا! عبور از صراط را می‌خواهم. فرمود: «آن، برای کسی است که در شب قدر، صدقه‌ای بدهد».
گفت: خدایا! درختان و میوه‌های بهشتی می‌خواهم. فرمود: «آن برای کسی است که در شب قدر، تسبیح می‌گوید».
گف: خدایا! رهایی از آتش را می‌خواهم. فرمود: «آن، برای کسی است که در شب قدر، آمرزش بخواهد و استغفار کند».
گفت: خدایا! خرسندی تو را می‌خواهم. فرمود: «خرسندی من، برای کسی است که در شب قدر، دو رکعت نماز بگزارد».
طبق روایت دیگری از آن حضرت که فرمود: در شب قدر، درهای آسمان گشوده می‌شوند. پس، هیچ بنده‌ای نیست که در آن شب، نماز بخواند، مگر آن که خداوند برای هر سجده‌اش درختی در بهشت برای او قرار می‌دهد.، که اگر سواره صد سال در سایه آن راه بپیماید، به پایانش نمی‌رسد و و برای هر رکعت، خانه‌ای از درّ و یاقوت و زبرجد و لؤلؤ قرار می‌دهد و برای هر آیه، تاجی از تاج‌های بهشتی قرار می‌دهد.
3 ـ سیره معصومین
پیامبر اکرم(ع) دهه آخر ماه رمضان را اعتکاف می‌کردند و آن را مقدمه درک شب قدر قرار می‌داد.
عایشه می‌گوید: تلاش و کوششی را که رسول خدا(ع) در دهه آخر ماه رمضان انجام می‌داد، هیچ وقت دیگری انجام نمی‌داد.
امام علی(ع) می‌فرماید: رسول خدا(ص) شب بیست و سوم ماه رمضان، به صورت افراد آب می‌ریخت تا خوابشان نگیرد.
آن حضرت باز فرموده است: در شب بیست و سوم ماه رمضان، در حالی که باران شدیدی آمده بود و مسجد مدینه را گل و آب فرا گرفته بود، رسول خدا(ص) ما را به نماز وامی‌داشت و با وجود این که صورت و بینی آن حضرت گل‌آلود شده بود، دست از عبادت و شب زنده‌داری نمی‌کشید.
حضرت زهرا (علیها السلام) اعضای خانواده را وادار می‌کرد که روز بخوابند و شب، غذای کمی بخورند، تا بتوانند شب بیست و سوم را بیدار بمانند و می‌فرمود: محروم، کسی است که از خیر و فضیلت این شب محروم بماند.
امام صادق(ع) به شدت مریض شده بود، اما در شب بیست و سوم ماه رمضان، به غلامانش فرمان داد که او را با این حال به مسجد ببرند تا بیتوته نمایند.
ره روان معصومین نیز همواره عاشق درک شب قدر بوده و تلاش‌های مستمر و طاقت‌فرسایی برای درک آن می‌نمودند؛ نمونه آن عبادت یک ساله «حاج ابراهیم کلباسی» است که از معاصران میرزای قمی و سید شفتی و از شاگردان بحر العلوم و صاحب ریاض بوده است؛ او شب قدر را با عبادت درک کرد؛ زیرا به مدت یک سال، شب تا صبح عبادت کرد و معلوم است که شب قدر از شب‌های سال، برون نیست.
ر) ویژگی‌های شب قدر
اگر بخواهیم، در حد فهم و درک بشری خویش، به حقیقت شب قدر پی ببریم، یکی از اسبابی که ما را به سوی آن هدایت می‌کند دقت در ویژگی‌های آن است.
1 ـ نزول قرآن
«إِنّا أَنْزَلْناهُ في لَيْلَةِ الْقَدْرِ؛ ما این قرآن را در شب قدر نازل کردیم».
از این آیه مبارکه استفاده می‌شود که نزول قرآن در شب قدر بوده، اما این شب در کدام ماه می‌باشد، از این آیه استفاده نمی‌شود اما از آیه مبارکه:
«شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ؛ ماه رمضان ماهی است که قرآن، در آن نازل شده است»، استفاده می‌شود که شب قدر در ماه رمضان است؛ چون در سوره قدر فرمود: قرآن را در شب قدر نازل کردیم و در سوره بقره فرمود: قرآن را در ماه رمضان نازل کردیم، پس شب قدر در ماه رمضان است؛ اما در کدام شب از ماه رمضان شب قدر است، از قرآن نمی‌توان استفاده نمود بلکه از روایات، می‌توانیم بهره گیریم که شب قدر در کدام یک از شب‌های ماه رمضان قرار دارد.
از امام ششم(ع) سؤال کردند از شب قدر، فرمود: «آن را در سه شب طلب کن، نوزدهم، بیست و یکم و بیست و سوم».
باز هم باید دانست که بهتر این که در لسان روایات شب قدر معین نشده است این است که تا عابدان با اطاعت و عبادت در چند شب، برای درک «شب قدر» و معارف و معنویات آن تلاش و جستجوی بیشتری داشته باشد.
2ـ تنظیم و تقدیر امور
چنانچه در سطور پیشین آوردیم که شب قدر یعنی شبی که خداوند برای تنظیم و تعیین امور مخصوص آن را آماده و مقرر نموده است. پس سرنوشت آدم‌ها، در سال بعد، براساس استعدادها و لیاقت‌ها رقم می‌خورد.
3ـ دلیل وجود امام معصوم(ع)
علاوه بر آن که شب قدر بزرگ‌ترین حجت بر ضرورت وجود امام(ع) و استمرار آن در طول زمان است، در روایات فراوانی سوره قدر به منزله شناسنامه اهل بیت شمرده شده است، در برخی از روایات آمده که خود ولایت علی(ع) و ائمه جزء تقدیرات آن شب است و دستور داده‌اند که با مخالفان برای اثبات امامت و بقای آن و زنده بودن امام مهدی(عج) به شب قدر استدلال کنید.
پس بقای شب قدر دلیل محکمی است بر بقای امامت و بقای امامت حیات و زنده بودن امام مهدی(عج) را اقتضا می‌کند و حیات مهدی)عج) نشانه حیات مذهب پیشتاز و سربلند تشیع است؛ بدین سو، اسلام اصیل و قرآن تا ابد زنده است.
4ـ آمرزش گناهان
یکی دیگر از ویژگی‌های شب قدر، بخشش گناهان و عفو عاصیان و مجرمان است.
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «کسی شب قدر را درک کند، اما بخشیده نشود پس خدا او را (از رحمت خویش) دور می‌سازد».
آن حضرت باز فرمود: «هرکس از فیض شب قدر محروم گردد، از تمام خیرات محروم شده است و محروم نمی‌ماند از خیرات شب قدر، مگر کسی که (با اعمال خویش) خود را محروم ساخته باشد».
نبی مکرم اسلام(ع) در جای دیگر فرمود: «کسی که در شب قدر به پا خیزد (و آن شب را) با ایمان و محاسبه و اخلاص، بیدار باشد، گناهان گذشته‌اش بخشوده می‌شود».
نتیجه
این تحقیق، این حقیقت را هویدا ساخت که «رمضان» ماهی است که خداوند متعال برای تکامل و پرورش بندگانش در نظر گرفته و عالیترین فرصتی را برای انقلاب و ره‌یابی عاصیان و خاک‌نشینان عنایت فرموده است.
بنابراین، همان‌گونه که سالکان و عارفان ره هزار ماهه را در یک شب قدر این ماه می‌پیمایند، بر عقب‌ماندگان و بی‌خبران است که حجاب‌های انحطاط و تنزل را دریده، از تعقل و تفکر بهره جسته و همّت گماشته و به پا خیزند برای رسیدن به سعادت جاودانی با خوبان و فرشته خویان، همسو و همسفر گردند که اگر این فرصت طلایی و عنایت الهی به پایان رسد و انسان همان‌گونه که بوده، باشد بدون هیچ‌گونه تغییرات روحی، اعتقادی، عبادی، اخلاقی و اجتماعی، جز بانگ وا حسرتا! چیز دیگر نصیب نخواهد شد.
کتابنامه
1ـ قرآن
2ـ آملی، جوادی؛ اسرار عبادت؛ قم: مرکز نشر اسرا، بی‌جا و بی‌تا.
3ـ احمدی میانجی، علی و دیگران؛ یادنامه علامه طباطبایی (مقالات، پیام‌ها و رساله‌ها)؛ قم: انتشارات شفق، 1361 ش.
4ـ ابن طاووس، ابو القاسم علی بن موسی العلّی؛ الاقبال بالاعمال الحسنه فیما یعمل مرة فی السنه؛ تحقیق: جواد القیومی، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1414 ق.
5ـ البخاری الجعفی، محمد بن اسماعیل بن ابراهیم ابن المغیرة بن بردزبة؛ صحیح البخاری؛ الجزء الثانی، دار الفکر، 1401 ق، بی‌م و بی‌جا.
6ـ تنکابنی، میرزا؛ قصص العلما؛ تهران، علمیة الاسلامیه، بی‌جا و بی‌تا.
7ـ الحر العاملی، الشیخ محمد بن الحسن؛ وسایل الشیعه؛ ج 7، چاپ سوم، قم: مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، 1374ش.
8ـ حافظ، شمس الدین محمد؛ دیوان حافظ شیرازی؛ چاپ اول، تهران: انتشارات صائب، 1379 ش.
9ـ دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم؛ ره توشه راهیان نور؛ ویژه ماه مبارک رمضان، 1387.
10ـ ــــــــــــ؛ ره توشه راهیان نور؛ ویژه ماه مبارک رمضان، 1380.
11ـ ــــــــــــ؛ ره توشه، راهیان نور؛ ویژه ماه مبارک رمضان، 1385.
12ـ الشیخ الصدوق، ابو جعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی؛ الامالی للصدوق؛ الطبعة الاولی، قم: مؤسسة البعثه، 1407 ق.
13ـ ــــــــــــ؛ ثواب الاعمال و عقاب الاعمال؛ قم: دار الرضی، 1406 ق، بی‌جا.
14ـ ــــــــــــ؛ کمال الدین و تمام النعمه؛ تحقیق: علی اکبر الغفاری؛ قم: مؤسسة النشر الاسلامی، 1405 ق، بی‌جا.
15ـ ــــــــــــ؛ فضایل الاشهر الثلاثه؛ تحقیق: غلامرضا عرفانیان؛ الطبعة الاولی، قم: مکتبة الداوری، 1396ق.
16ـ ــــــــــــ؛ عیون اخبار الرضا(ع)؛ چاپ اول، ج 1، تهران، نشر جهان، 1378 ق.
17ـ شیرازی، ناصر مکارم (آیت الله) و جمعی از همكاران؛ برگزیده تفسیر نمونه؛ تحقیق و تنظیم: احمد علی بابایی؛ چاپ دوازدهم، ج 5، تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1382 ش.
18ـ طباطبایی، سید محمد حسین (علامه)؛ تفسیر المیزان؛ مترجم: سید محمد باقر موسوی همدانی؛ چاپ اول، ج 20، قم: دفتر انتشارات اسلامی، بی‌تا.
19ـ العاملی، علی بن محمد بن الحسن بن زین الدین؛ الدر المنثور، من المأثور و غیر المأثور؛ الطبعة الاولی، ج 6، قم: مطبعة مهر، 1398 ق.
20ـ ع. ز. گ؛ فرازهایی از ابعاد روحی، اخلاقی و عرفانی امام خمینی؛ با مقدمه انصاری کرمانی؛ تهران: نشر هادی، 1361 ش.
21ـ قمی، شیخ عباس؛ سفینة البحار؛ ج 2، مشهد: کتابفروشی جعفری، بی‌جا و بی‌تا.
22ـ کاشانی، ملا فتح الله؛ منهج الصادقین فی الزام المخالفین؛ چاپ سوم، ج 9، تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1346 ش.
23ـ مجلسی، محمد باقر (علامه)؛ بحار الانوار؛ الطبعة الثالثه، ج 4، 40، 77، 81، 86، 93، 98 و 95؛ بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403 ق، بی‌جا.
24ـ ــــــــــــ؛ زاد المعاد؛ تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1401 ق، بی‌جا.
25ـ الملکی التبریزی، المیرزا جواد؛ المراقبات؛ بدون خصوصیات نشری.
26ـ مختاری، رضا؛ سیمای فرزانگان؛ چاپ سیزدهم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی قم، مرکز انتشارات، 1377ش.
27ـ معلوف، لویس؛ المنجد، فی اللغه؛ چاپ سوم، تهران: انتشارات اسماعیلیان، 1367 ش.
28ـ النیسابوری، محمد بن الحسن بن علی القتال؛ روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه؛ الجزء الثالث، بنیاد فرهنگ اسلامی حاج محمد حسین کوشانپور، بی‌جا، بی‌م و بی‌تا.
29ـ النوری الطبرسی، میرزا حسین؛ مستدرک الوسایل؛ الطبعة الثانیه، الجزء السابع. بیروت: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، 1408 ق.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید